เรื่องของลูกชิด ลูกจาก


                                                                   ภาพต้นจาก

ย้อนความทรงจำเรื่องต้นจาก
            ตอนผมเป็นเด็กเติบโตจากบ้านริมคลอง สรรพสามิต ต.นาเกลือ  พระสมุทรเจดีย์ จ.สมุทรปราการ   คุ้นเคยกับต้นจากมาตั้งแต่ลืมตาดูโลก บ้านของผมเป็นบ้านหลังคามุงจากเนื่องจากบ้านแถวนั้นมีฐานะยาจนเป็นส่วนใหญ่ ถ้านั่งเรือตามลำคลอง นานๆจะได้เห็นบ้านซึ่งมุงสังกะสีซักหลังหนึ่งนั่นแสดงให้เป็นว่าบ้านหลังนั้นมีฐานะค่อนข้างดี ปัจจุบันผมได้ย้ายมาทำงานในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ  เช้าวันหนึ่งเพื่อนร่วมงานยิ้มเดินเข้ามาทักทายหลังจากทราบข่าวว่าผมเพิ่งเดินทางกลับมาจากสมุทรปราการไปเยี่ยมญาติว่า  เฮ้…เป็นไง…. แถวบ้านมีลูกชิดเยอะเหรอ กินเผื่อเปล่า ผมเริ่มงง   …..ไม่มีนะครับผมตอบมีแต่ลูกจากน่ะครับ….มันไม่ใช่อันเดียวกันเหรอครับ….เพื่อนผมคนนั้นเริ่มงงเช่นกัน…….ผมจึงอธิบายให้เพื่อนผมฟังซะ….กว่าจะเข้าใจกัน   ผมได้มีโอกาสกลับบ้านอีกครั้งตอนช่วงเดือนเมษายนที่ผ่านมาเห็นต้นจากอีกครั้งเลยอยากจะเขียนถึงต้นจากเพื่อนึกถึงวันเก่าๆที่ผ่านมา

                                ลูกชิดกับลูกจากมาจากต้นไม้คนละต้น แต่เป็นพืชตระกูลปาล์มเหมือนกัน

                                                ใบจากนำมาเย็บเป็นตับ เรียกว่าตับจาก ใช้มุงหลังคา

            ลูกชิดมาจากต้นตาว หรือต๋าว เป็นปาล์มชนิด Arenga pinnata (Wurmb.) Merr. ในวงศ์ Palmae ปักษ์ใต้เรียกว่า ต้นชก หรือฉก ต้นตาวชอบขึ้นตามเชิงเขาบวิเวณดินร่วน อากาศชุ่มชื้นลักษณะลำต้นตรงดิ่ง ขนาดโตกว่าต้นตาล ใบมีลักษณะเช่นเดียวกับมะพร้าว แต่โตและแข็งแรงกว่า ใบใช้มุงหลังคา กั้นฝาบ้านก้านใบนำมาเหลารวบทำไม้กวาด เส้นใยที่ลำต้นใช้ทำแปรงยอดอ่อนที่ขั้วหัวใช้กินแบบผักสด หรือดองเปรี้ยวเก็บไว้แกงส้มแกงกะทิ ผลตาวออกเป็นทะลาย เนื้อในเมล็ดเรียกว่า ลูกชิดกินได้สด ๆ หรืออาจนำไปเชื่อมน้ำตาลเพื่อให้ได้รสอร่อยขึ้น

                                                         ลูกจากเนื้อหวานรสอร่อย
              ส่วนต้นจากเป็นปาล์มชนิด Nypa fruticans Wurmb. ในวงศ์ Nypaceae ผลเป็นทะลาย เนื้อในเมล็ดเรียกว่า ลูกจาก กินได้ทั้งแบบสด ๆ หรือเชื่อมเช่นกัน แต่เนื้อลูกจากมีสีขาวขุ่นกว่าบางคนว่าลูกจากรสดีกว่าลูกชิด แต่ ‘ซองคำถาม’ ชอบลูกชิดเพราะเนื้อนิ่มกว่า

              จากเป็นพืชที่มีลำต้นอยู่ใต้ดิน ต้นตั้งตรง ซึ่งมักจะเป็นดินโคลน ส่วนที่เราเห็นของจากนั้น คือส่วนใบและช่อดอกเท่านั้น โดยที่โคนใบมีกะเปาะอากาศ ช่วยพยุงให้ใบชูขึ้นเหมือนชูชีพ แต่แม้ว่าลำต้นของจากจะอยู่ใต้ดิน แต่ใบที่โผล่ขึ้นมานั้น อาจชูขึ้นไปสูงได้ถึง 9 เมตร โดยไม่มีส่วนของลำต้นให้เห็นเลย

                                                        ลักษณะบ้านริมคลอง

               ดอกของปาล์มเป็นลักษณะช่อ กลม ดอกตัวเมียที่ปลาย ดอกตัวผู้อยู่ตรงโคนช่อดอก ส่วนผลนั้นมีเปลือกแข็ง กระจุกเป็นทะลายหลายผล เปลือกสีน้ำตาล ข้างในมีเนื้อเมล็ดสีขาว มีปริมาณเนื้อไม่มากนัก เมื่อสุกเต็มที่ผลจะแยกจากกลุ่ม ลอยน้ำ สามารถแพร่พันธุ์ไปได้ไกลๆ บางครั้งก็แตกหน่อขณะยังลอยน้ำ
จากสามารถเติบโตได้ดีในดินโคลน ตามป่าชายเลน หรือบริเวณริมคลองที่มีไม้ให้ร่มเงาปะปนอยู่ด้วย มักอยู่ในช่วงที่มีน้ำจืดและน้ำกร่อยปนกัน แต่บนบกที่น้ำท่วมถึงก็พบจากได้บ้างเช่นกัน หากดินไม่แห้งแล้งนานจนเกินไปจากเป็นพืชที่คนไทยรู้จักมานาน และใช้ประโยชน์ของจากได้เป็นอย่างดี ตั้งแต่ใบจนถึงผล


                                             กอจาก  และลักษณะลูกจาก

               ใบจากมีลักษณะคล้ายใบมะพร้าว แต่มีความเหนียว และกว้างกว่า ทำให้สามารถใช้นำมาเย็บเป็นตับ เรียกว่า “ตับจาก” แล้วนำไปมุงหลังคา กันแดดกันฝนได้เป็นอย่างดี แม้ว่าจะใช้งานไปนาน ใบจากกรอบ เปลี่ยนจากสีเขียวเข้ม เป็นสีเหลือง สีน้ำตาล กระทั่งเกือบเป็นสีดำ แต่ก็ยังคงกันฝนและแดดได้ จนกว่าจะแห้งกรอบและผุไป คำว่า “หลังคาจาก” หรือ “หลังคามุงจาก” จึงเป็นที่รู้จักกันดีในสังคมไทย การใช้ใบจากมุงหลังคายังคงนิยมใช้จนปัจจุบัน โดยเฉพาะในแถบที่อยู่ใกล้ลำคลองและที่ราบลุ่มมีต้นจากชุกชม

                                                     ต้นตาว ที่มาของลูกชิด
               ใบจากยังมีประโยชน์ใช้ห่ออาหาร ที่เรียกว่า ขนมจาก ซึ่งเป็นขนมที่ทำจากแป้ง น้ำตาล และมะพร้าว ผสมกันจนเหลวได้ที่ แล้วนำห่อด้วยใบจาก ปิ้งบนไฟ ก็จะได้ขนมจากที่อร่อย มีกลิ่นหอม รสชาติดี เป็นขนมไทยอีกอย่างหนึ่งที่รู้จักกันดี แม้อาจมีการใช้ใบมะพร้าวมาห่อ แต่ก็ได้รสชาติที่ไม่อร่อยอย่างการใช้ใบจากจริงๆ


ที่มาภาพลูกชิด   http://topicstock.pantip.com/food/topicstock/2011/01/D10166778/D10166778-5.jpg

            ใบจากที่ยังไม่แก่ หากยังใช้เป็นใบห่อยาสูบได้ โดยลอกใบจากที่ตากแห้งแล้วออกเป็นแผ่นบางๆ แล้วตัดให้พอดีสำหรับมวนยาสูบผลจากที่สุกแล้ว จะเป็นเยื่อสีขาว ใส นุ่ม มีรสหวาน นิยมรับประทานเป็นของหวาน มาช้านานดังความปรากฏใน”พระราชนิพนธ์กาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวาน” ที่ยกมา

ผลจากเจ้าลอยแก้ว บอกความแล้วจากจำเป็น
จากช้ำน้ำตากระเด็น เป็นทุกข์ท่าหน้านวลแตงฯ
  กาพย์เห่เรือ ในรัชกาลที่ 2

            นอกจากนี้ในบางท้องถิ่นยังตัดปลายช่อดอกของจาก เพื่อเอาน้ำตาลจากไปทำเป็นน้ำเมา เช่นเดียวกับที่นิยมใช้น้ำตาลจากต้นตาลและมะพร้าว ส่วนผลอ่อนที่แตกหน่อ จะมีจาวอยู่ข้างใน นำมารับประทานได้เช่นเดียวกับจาวตาล หรือจาวมะพร้าว ส่วนกลีบดอกนั้นนำไปเป็นส่วนผสมของชาสมุนไพรได้

            เนื่องจาก จาก เป็นพืชในวงศ์เดียวกับ ชิด ซึ่งมีลักษณะที่คล้ายคลึงกัน และยังมีความหมายที่สัมพันธ์กัน จึงมักจะมีความเข้าใจสับสน ว่า “จาก” กับ “ชิด” เป็นพืชชนิดเดียวกัน โดยเรียกต้นว่า “จาก” และเรียกลูกว่า “ชิด” ดังมีคำกลอนในนิราศเมืองเพชร ของสุนทรภู่ กล่าวไว้ดังนี้

 
ในลำคลองสองฟากล้วนจากปลูก
ทะลายลูกดอกจากขึ้นฝากแฝง
ต้นจากถูกลูกชิดนั้นติดแพง
เขาช่างแปลงชื่อถูกเรียกลูกชิด

แหล่งที่มา

http://www.oknation.net/blog/geek-planetz/2010/02/11/entry-5

http://topicstock.pantip.com/food/topicstock/2011/01/D10166778/D10166778.html

http://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%81

About kruseri

ครูประถมศึกษา สอนวิชาสังคมศึกษา วิทยากร ict ของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา

Posted on มิถุนายน 20, 2011, in สัพเพเหระ. Bookmark the permalink. 3 ความเห็น.

  1. สุปราณี แก้วพวง

    @kruseri @kruseri อาจารย์คะ ขอบคุณปาปิหารย์ที่ได้พบกับอาจารย์อีกครั้งในชีวิตค่า จากสุปราณี แก้วพวง อดีตโรงเรียนนาฝายวิทยา ขอนแก่น ศิตย์เก่าที่ไม่เคยลืม

  2. วัฒนาพร สวรรคสุข

    พึ่งทราบค่ะ ว่าลูกชิดกับลูกจากไม่ใช่อันเดียวกัน ถ้าไม่ได้อ่านบทความของอ. คงยังเข้าใจผิดไปเรื่อยๆๆ ขอบคุณค่ะ

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s

%d bloggers like this: